Een duik onder de waterlijn. Kijken naar gedrag vanuit de emotionele ontwikkeling.

Uit de Brochures

‘Over kunnen, aankunnen, moeten en willen.’, SenSeo

‘Emotionele ontwikkeling. Omschrijving fasen en bijbehorende begeleidingsstijl.’, Cordaan

KUNNEN VS. AANKUNNEN

Wat mogen wij als ouders of begeleiders verwachten van iemand met een verstandelijke beperking? Welke vaardigheden zien we en welke mogelijkheden kan je kind of cliënt verder ontwikkelen? Hoeveel zelfstandigheid is er, hoeveel bewegingsvrijheid is mogelijk en welke activiteiten zijn haalbaar? Zorgen ervaringen voor een leereffect, of moet je als ouders of begeleider vooral zorgen dat het niet misgaat? Is het een kwestie van niet kunnen, of niet willen?

Het antwoord op dit soort vragen is niet altijd eenvoudig. Bij het zoeken naar een antwoord baseren we ons vaak in eerste instantie op de verstandelijke mogelijkheden. Iemands verstandelijke en verbale mogelijkheden zetten ons echter soms op het verkeerde been. Meer en meer besteden we ook aandacht aan de emotionele ontwikkeling. Deze zegt ons immers veel meer over de noden en behoeften die ons gedrag aansturen.

Het is dus een andere manier van kijken naar gedrag, mogelijkheden en problemen voor ouders, begeleiders en omgeving. We duiken onder de waterlijn en gaan op zoek naar de betekenis van gedrag. Niet zozeer het IQ en wat deze persoon kàn, maar wat hij àànkan, treedt dan op de voorgrond. We gaan het functioneren ‘stutten’ van onderuit.

1. Focus van de aanpak/ondersteuning vanuit het ‘kunnen’ (van bovenaf) leidt tot overvraging en maakt deze persoon ‘wankel’ 2. Focus van de aanpak/ondersteuning vanuit het ‘aankunnen’ (van onderuit) leidt tot evenwicht en maakt deze persoon stabieler

DE (DUIK)BRIL VAN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING

Bij personen met een verstandelijke beperking zien we vaak een disharmonisch profiel. Dit houdt in dat de verschillende ontwikkelingsgebieden van de persoon (bv. cognitief, sociaal, emotioneel) zich niet gelijkmatig ontwikkelen. In dit geval kan overschatting (een beroep doen op vaardigheden die nog niet of onvoldoende zijn ontwikkeld) of onderschatting (geen beroep doen op vaardigheden die al wel ontwikkeld zijn) in het dagelijks leven het gevolg zijn. Een disharmonisch profiel maakt iemand emotioneel kwetsbaar en juist vanuit deze kwetsbaarheid kan moeilijk verstaanbaar gedrag ontstaan. Willen we iemand dus ondersteunen vanuit zijn ‘aankunnen’, dienen we een zicht te krijgen op zijn emotioneel functioneren.

Een belangrijke vraag is dan: wat kan je kind of cliënt aan? En hiermee samengaand: wat heeft hij nodig? Hoe dichtbij of hoe veraf sta je van je kind/cliënt? Welke grenzen en structuur geef je hem? Hoe kan hij deelnemen aan activiteiten? Hoe communiceer je met hem?

Hierbij is het belangrijk te weten dat, net als onze verstandelijke ontwikkeling, ook onze emotionele ontwikkeling in fases verloopt, met elk zijn typische kenmerken. De verschillende fases van emotionele ontwikkeling zeggen ons iets over de band tussen ouder/verzorger en kind (en omgekeerd) doorheen de ontwikkeling. Hoe stevig is die band? Hoe verandert die band doorheen de ontwikkeling? In dat verband spreken we vaak over het wij-gevoel en het ik-gevoel.

• Het wij-gevoel betekent dat je kind/cliënt heel veel nabijheid nodig heeft van veilige anderen.

• Het ik-gevoel betekent dat je kind/cliënt de veilige andere loslaat, een eigen identiteit ontwikkelt en zelfstandig wordt. Je kind/cliënt heeft niet altijd meer je nabijheid nodig.

Je vraagt je misschien af in welke fase van de emotionele ontwikkeling je kind of cliënt zich bevindt?

• Op basis van de kenmerken van de verschillende fases kan je een inschatting maken van de emotionele ontwikkeling van je kind/cliënt. Een hulpmiddel om deze inschatting grondiger aan te pakken is de SEO, een vragenlijst die je samen met een professionele inschaler kan overlopen. 

• Er wordt een inschatting gemaakt op basis van de kenmerken van de verschillende fases en wat je hierin herkent bij je kind/cliënt. Hierbij moet je steeds voor ogen houden dat iemands gedrag sterk verschillend kan zijn al naargelang de situatie (vb. veel stress of niet; thuis of op school; bij vertrouwde personen of niet). Bovendien kan iemands emotionele ontwikkeling met ups en downs evolueren doorheen de jaren.

Het zou ons te ver brengen de fases in deze blog verder uit de diepen. Wil je toch meer lezen? Bekijk dan zeker onderstaande tips.

TOT SLOT

Het in kaart brengen van iemands emotioneel functioneren, geeft ons dus meer zicht op de onderliggende noden en behoeften achter bepaald gedrag. Van hieruit kunnen we onze aanpak en ondersteuning beter afstemmen. Het eens zo ‘moeilijk verstaanbare’ gedrag wordt plots verstaanbaar!

Meer lezen?

• Sam VZW, website Emotionele ontwikkeling | samvzw & publicaties Publicaties en tools | samvzw

• Brochure ‘Emotionele Ontwikkeling’, Cordaan emotionele_ontwikkeling_fasen_begeleiding_cordaan_2022_0_0.pdf

• Website Fortior Fortior scholing rond de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking

• Boek ‘Emotionele ontwikkeling van personen met een verstandelijke beperking’, Filip Morisse, Lien Claes, Leen De Neve, Joris Marrecau, Els Ronsse, Trees Vangansbeke & Nele Vermeulen (Red.), Garant. ISBN 978 94 6371 541 6.

• Boek ‘Emotionele ontwikkeling in verbinding. Coachingsmethodiek voor begeleiders van cliënten met probleemgedrag.’, Filip Morisse, Erik De Belie, Mieke Blontrock, Jolien Verhasselt & Claudia Claes (red.), Garant. ISBN 978 90 4413 481 0.             

• Boek ‘Handboek emotionele ontwikkeling en verstandelijke beperking’, Jac De Bruijn, Jolanda Vonk, Ad van den Broek, Brian Twint (red.), Boom. ISBN 978 90 5875 507 0.

1. Emotionele ontwikkeling van personen met een verstandelijke beperking 2. Mentemo-spel + boek: Emotionele ontwikkeling in verbinding 3. Handboek emotionele ontwikkeling & verstandelijke beperking

Heb je als professional vragen rond dit thema, of rond een specifieke casus?

Bekijk dan zeker ons outreach-aanbod:

Professionelen | Wegwijs